De winter van het hart

Laten we de kaarsen aansteken en even de tijd nemen. Pak er een deken bij als je het koud hebt, want rouw heeft de neiging om een soort innerlijke winter met zich mee te brengen, een kilte die soms tot diep in je botten trekt. We gaan het hebben over iets waar we in onze snelle, glimmende wereld vaak liever aan voorbijlopen: het proces van afscheid nemen en de rituelen die ons daarbij kunnen dragen.

In ons atelier aan de Kenauweg in Leiden is rouw geen ongenode gast. Ze komt regelmatig binnen, soms luidruchtig en rauw, soms stil en verscholen achter een glimlach die net niet de ogen bereikt. En weet je wat het wonderlijke is? In die ruimte, tussen het witte stof van de stenen en de geur van de bijenwas, ontdekken we keer op keer dat rouw en vreugde geen vijanden van elkaar zijn. Ze kunnen samen aan de werkbank staan. Ze kunnen samen de rasp vasthouden. Sterker nog, het vormgeven van je verdriet is vaak de enige weg om de vreugde van de herinnering weer echt te kunnen voelen.

 

De winter van het hart

Wanneer je iemand verliest die je dierbaar is, lijkt het alsof de morfologie van je eigen leven op slag verandert. De structuren waar je op vertrouwde, de aders van gewoonte en liefde die door je dagen liepen, zijn plotseling onderbroken. Het voelt als een breuklijn in de hardste steen. In die eerste periode is de wereld vaak een woestenij. Je hoofd is een flipperkast van “wat als” en “had ik maar”, en je hart voelt aan als een ruwe brok marmer: zwaar, koud en ondoordringbaar.

In die fase is het heel verleidelijk om je terug te trekken, om de emoties weg te duwen omdat ze te groot zijn om vast te pakken. Maar dat is waar het ritueel om de hoek komt kijken. Een ritueel is namelijk niets anders dan een bedding maken voor een stroom die anders te wild zou zijn. Het geeft je een kader, een veilige cirkel waarbinnen je mag zijn met alles wat er is.

Ik herinner me een vrouw in het atelier die een beeld wilde maken voor haar overleden vader. Ze kwam binnen met een enorme weerstand. Ze was boos op de dood, boos op de leegte. Die eerste laag van de steen was voor haar een gevecht. Elke slag met de hamer was een uiting van die woede. Maar gaandeweg, terwijl het stof neerdaalde en de vorm langzaam zachter werd, zag je de transformatie. De woede maakte plaats voor een zachtheid, een weemoedige glimlach. Ze was niet meer aan het vechten tegen het verlies; ze was de liefde die er nog steeds was een vorm aan het geven.

 

Het gesprek tussen de handen en de herinnering

Rouwrituelen hoeven niet plechtig of zwaarwichtig te zijn. Ze mogen bruisen van het leven dat er is geweest. In het beeldhouwen voeren we een gesprek dat voorbij de woorden gaat. Want woorden schieten vaak tekort als het gaat om het gemis van een stem, een geur of een hand op je schouder. Maar je handen, die begrijpen het.

Stel je voor dat je aan een tafel zit met een stukje albast. Terwijl je de steen aanraakt — die biologie van de aanraking waar we het vaker over hebben — maak je contact met de herinnering. Je kunt ervoor kiezen om een vorm te maken die de persoonlijkheid van de overledene weerspiegelt. Was het iemand die altijd vrolijk en uitbundig was? Dan mag het beeld misschien wel een opgaande, dansende beweging hebben. Was het een rots in de branding? Dan zoek je misschien naar een stevige, geaarde vorm.

Tijdens het maken mag je alles toelaten. Het is een prachtig ritueel om tijdens het raspen hardop verhalen te vertellen. Vertel de steen over die ene vakantie, over die vreselijke grap die hij altijd maakte, over de manier waarop zij koffie dronk. Zo wordt het beeldhouwen een actieve vorm van herinneren. Je bent niet alleen maar aan het rouwen; je bent aan het vieren. Je zet de expertise van je eigen hart in om een monumentje te maken voor de liefde die blijft. De rotzooi in het atelier, dat witte stof dat alles bedekt, is op dat moment geen rommel. Het is de ‘wijsheid van het stof’: voor elk laagje steen dat eraf gaat, maak je in je hoofd een beetje ruimte voor een fijne gedachte.

 

         

 

Vreugde als eerbetoon

We hebben soms het idee dat we pas weer mogen lachen als de rouw ‘klaar’ is. Maar rouw is nooit klaar; ze verandert alleen van vorm, net zoals een steen verandert onder je handen. Juist in het ritueel van het maken mag de vreugde er zijn. Het is een daad van verzet tegen de duisternis om iets moois te creëren.

Ik heb in het atelier groepen vrienden gezien die samen een beeld maakten voor een overleden vriend. Er werd gehuild, zeker, maar er werd ook enorm gelachen. Ze haalden anekdotes op terwijl ze om de beurt een stukje van de vorm verfijnden. Dat gezamenlijke ritueel creëert een band die de mentale eenzaamheid doorbreekt. Je merkt dat je niet alleen staat in je gemis. Het beeld dat daar op de werkbank ontstaat, is een verzamelplaats geworden voor al hun gedeelde liefde.

Een beeldhouwwerk als rouwritueel geeft je ook iets wat de tijd overleeft. Het is een anker. Wanneer het beeld klaar is en je brengt de laatste olie aan, dan zie je de kleuren van de steen oplichten. Dat moment is pure magie. Het is alsof de herinnering die je hebt vormgegeven, ineens echt tot leven komt. Als je dat beeld later thuis op je altaartje zet, naast een kaars of een foto, dan heb je een tastbare plek waar je even naartoe kunt met je gemis. Je kunt je hand erop leggen en de koelte voelen. Het is een fysiek contact dat troost biedt op de momenten dat het gemis weer even de kop opsteekt.

 

Kracht vinden in de beperking

Het mooie van werken met steen in een tijd van rouw is dat de steen je begrenst. In de chaos van je emoties is er vaak geen begin en geen eind. Maar de steen heeft randen. Hij heeft een gewicht. Hij stelt eisen. Die begrenzing geeft je ironisch genoeg de vrijheid om je focus te vinden. Je hoeft niet de hele wereld te fixen; je hoeft alleen maar dit ene hoekje van de steen glad te maken.

Deze focus is een enorme bron van kracht. Het leert je dat je, ondanks de breuklijn in je leven, nog steeds in staat bent om iets tot stand te brengen. Je ziet je eigen veerkracht terug in de steen. Als er een stukje afbreekt dat je liever had behouden, dan dwingt de morfologie van de steen je om een nieuwe weg in te slaan. Je leert om te gaan met de ‘oeps-momenten’ van het leven. Je ontdekt dat een litteken in de steen — een ader of een barstje — het beeld vaak meer diepgang en karakter geeft dan wanneer het perfect egaal was geweest. En is dat niet precies hoe het werkt met ons eigen hart? De barsten die de rouw heeft geslagen, maken ons uiteindelijk tot mensen met meer diepgang en meer compassie.

 

Tips voor je eigen ritueel

Als je zelf een ritueel wilt vormgeven met steen, begin dan klein. Je hoeft niet meteen een heel monument uit te houwen. Een klein handbeeldje, iets wat precies in je handpalm past, kan al genoeg zijn. Kies een steen die je aanspreekt qua kleur of gevoel. Albast is prachtig omdat het licht doorlaat; het staat symbool voor de hoop die altijd ergens aanwezig blijft, ook als het donker is. Speksteen is zacht en vergevingsgezind, ideaal als je merkt dat je energie laag is.

Maak er een echt moment van. Zet muziek op die je aan de ander doet denken, of werk juist in de absolute stilte van de vroege ochtend. Laat de ratio los en vertrouw op de wijsheid van je handen. Als je merkt dat er tranen komen, laat ze dan vloeien op de steen. Ze maken het stof alleen maar makkelijker te bewerken. En als je merkt dat je ineens moet lachen om een grappige gedachte, gun jezelf dat dan. Het is de vreugde van de verbinding die sterker is dan de dood.

In ons atelier is er altijd ruimte voor deze processen. We hoeven het er niet de hele tijd over te hebben, maar we weten dat het er is. Die gedeelde stilte van het maken is soms krachtiger dan elk gesprek. Je bent omringd door mensen die ook allemaal aan het zoeken zijn naar hun eigen vorm. Dat geeft een enorme steun. Je bent niet de enige die probeert de woestenij te temmen.

Rouwrituelen zijn de weg terug naar het leven, met de overledene in een nieuwe vorm in je hart. Door te gaan maken, zeg je eigenlijk: “Ik ben er nog, en jij bent er nog in alles wat ik doe.” Het beeld is de brug tussen wat was en wat nu is. Het is een eerbetoon aan de liefde, gemaakt met de kracht van je eigen handen.

 

Een bedding voor jouw verhaal

Voel je dat het tijd is om jouw gemis of jouw herinnering een fysieke vorm te geven? In ons atelier in Leiden bieden we je een warme en veilige plek om in je eigen tempo aan de slag te gaan. Of je nu alleen wilt komen voor een moment van verstilling, of juist samen met anderen een ritueel wilt vormgeven; wij staan naast je met onze expertise en een luisterend oor. Onze Samstone DIY-pakketten zijn ook een heel fijne manier om thuis, in je eigen vertrouwde omgeving, de eerste stappen te zetten in dit helende proces. Vind troost en creativiteit in onze workshops of creëer je eigen herinnering thuis met een DIY-pakket.