Kunst, ritme en ontspanning

Soms denk je dat je een antwoord hebt, maar dan blijkt het leven toch weer net iets ingewikkelder. Jarenlang heb ik gedacht dat elke fysieke inspanning, als een soort ritme, je moe maakt. Zeker als je een dag in de tuin hebt gewerkt of de zolder hebt opgeruimd, voel je die vermoeidheid. Maar hoe kan het dan dat ik na een hele zaterdag in het atelier, met beitel en hamer in de hand, met lood in mijn schoenen naar huis ga, maar met een hoofd dat bruist van energie? Het lijkt een paradox, een rare tegenstelling. En dat is het ook, maar er zit een briljante, menselijke logica achter.

Die logic heet de paradox van fysieke activiteit. En ik heb er een paar fascinerende stukken over gelezen in het onderzoek dat we hebben doorgespit. Het draait allemaal om een cruciaal verschil: het verschil tussen beroepsmatige fysieke activiteit (BFA) en fysieke activiteit in je vrije tijd (FAVT). Klinkt misschien een beetje saai en academisch, maar het is allesbehalve dat, geloof me. Het is de kern van waarom beeldhouwen zo verdomde goed is voor je.

De valkuil van beroepsmatige arbeid

Laten we beginnen met de BFA, de beroepsmatige fysieke activiteit. Denk aan de bouwvakker, de stratenmaker of de fabrieksarbeider. Hun werk is fysiek. Je zou denken dat ze superfit zijn, mentaal en fysiek ijzersterk. Maar dat is vaak niet zo. In het onderzoek stond iets over Occupational Physical Activity Harmful to Health en dat zette me echt aan het denken. De reden is vrij simpel. Dit soort werk is vaak:

• Repetitief. Je doet de hele dag dezelfde handeling. Zelfde beweging, zelfde spieren, duizenden keren achter elkaar. Je lichaam slijt.
• Extern bepaald. Je werkt in een vast tempo. Je baas, de productielijn of de deadline bepaalt hoe snel je gaat. Je hebt geen controle over je eigen beweging en ritme.
• Gemotiveerd door iets anders dan plezier. De primaire motivatie is geld, salaris. Het is extrinsiek. Je doet het omdat het moet, niet omdat je het wilt.

Dit is de reden waarom veel van dit soort werk, ondanks dat het fysiek is, leidt tot stress en mentale uitputting. Je brein en je lichaam hebben geen inspraak. Je bent meer een machine die een taak uitvoert. En die machine-modus, die is echt funest voor je mentale gezondheid. Je raakt losgekoppeld van jezelf. Je raakt diepe verbinding kwijt.

De vrijheid van de beeldhouwer

Dan hebben we FAVT, de activiteit in vrije tijd. En hier komen wij om de hoek kijken, met het beeldhouwen. Dit is het complete tegenovergestelde. Het is de yin van de yang, de chaos-schriftjes van de gestructureerde agenda. Beeldhouwen is per definitie:

• Variabel en zelfgestuurd. Jij bepaalt je ritme. De ene keer ga je vol gas, de andere keer neem je de tijd om rustig te schuren en de steen te voelen. Er zijn geen deadlines (behalve die je jezelf oplegt).
• Intrinsiek gemotiveerd. Je doet het omdat je het echt wilt. Je wilt een vorm uit de steen bevrijden, een idee werkelijkheid maken. Het plezier zit in het proces, niet in een loonstrookje. En die intrinsieke motivatie, dat is misschien wel het belangrijkste ingrediënt.
• Met ingebouwde herstelmomenten. Je bent de hele tijd bezig met pauzeren. Je stapt terug om je werk te bekijken. Je pakt een ander stuk gereedschap. Je drinkt een kopje thee. Al die kleine rustmomenten zijn essentieel en vormen de perfecte herstel cyclus die je brein nodig heeft.

Dit is het verschil, en het is zo simpel, maar zo krachtig. Beeldhouwen is geen werk. Het is een spel. Het is een creatieve daad. En dat is precies wat het zo ontspannend maakt.

Ik denk dat we onszelf te veel hebben geleerd om dingen te zien als werk. Als iets fysieke inspanning kost, dan is het zwaar. Maar zwaar en stressvol zijn twee compleet verschillende dingen. De zwaarte van een hamer in je hand, de weerstand van de steen, dat zijn fysieke sensaties. Ze maken je lichaam moe, zeker, maar ze voeden je geest. En dat is waar de paradox zit.

De connectie met je brein: Embodied Cognition

Die verbinding tussen lichaam en geest, tussen het fysieke werk en je mentale welzijn, wordt in de wetenschap Embodied Cognition genoemd. Ook zo’n woord dat je snel overslaat, maar het is eigenlijk heel logisch. Het betekent dat je lichaam en je geest niet twee aparte dingen zijn. Je denken, je gevoel en je herinneringen zijn verankerd in je lichaam.

Als je met je handen werkt, ben je niet alleen de steen aan het bewerken. Je bent je hersenen aan het herbedraden. Je bent je zintuigen aan het prikkelen op een manier die in de digitale wereld steeds zeldzamer wordt. Zo voel je de textuur van de steen, de trilling van de beitel, de kou van het materiaal. Dit activeert delen van je brein die je in een staat van diepe focus en concentratie brengen. Een staat van flow, zoals die in het onderzoek wordt beschreven. Dat is dat moment waarop de tijd even verdwijnt. Je bent volledig geabsorbeerd in je taak.

Voor mij, als iemand met ADHD, is dit misschien wel het meest waardevolle aspect van beeldhouwen. De chaos in mijn hoofd, die constante stroom van gedachten, wordt even op een zijspoor gezet. De beitel en de steen dwingen me om gefocust te zijn op één ding tegelijk. En dat is goud waard. Die ‘chaos-schriftjes’-methode, waar ik alles wat in mijn hoofd zit op papier gooi om ruimte te maken, die methode is eigenlijk een voorbereiding op het beeldhouwen. De ene keer is het op papier, de andere keer is het door een vorm uit steen te hakken. Het is een manier om de interne ruis te temmen.

De ritmische beweging die je maakt met de beitel is ook cruciaal. Het is niet het mechanische, rigide ritme van een fabriek. Het is jouw ritme. Jouw ademhaling. Jouw hartslag. Het onderzoek spreekt over de invloed van ritme op onze ‘arousal’, het activeren van ons zenuwstelsel. In dit geval wordt het gebruikt om tot rust te komen, om te gronden en om een kalme basis te vinden in jezelf.

Van theorie naar de praktijk: voor beginners en gevorderden

Dit klinkt misschien als een heleboel theorie, maar het is de fundering van wat wij hier in het atelier doen. Als je nog nooit een beitel hebt aangeraakt, is het misschien intimiderend. Geloof me, dat is het niet. De BFA-paradox is het bewijs dat je juist niet hoeft te vrezen voor fysieke arbeid. De angst dat je “gewoon niet creatief” bent, is de grootste misvatting die er is. Iedereen heeft de intrinsieke behoefte om iets te creëren. Je hoeft alleen maar de moed te hebben om die eerste stap te zetten en te ontdekken dat de weerstand van de steen niet vijandig is, maar uitnodigend.

Met de Samstone DIY-pakketten kun je die eerste stap zetten. Gewoon, in je eigen tempo. Thuis, op een moment dat het jou uitkomt. Je hebt de volledige controle, je bent intrinsiek gemotiveerd en je kunt rusten wanneer je wilt.

Voor de meer ervaren beeldhouwers onder ons is deze paradox net zo relevant. Want ook na jaren van zwoegen in steen, blijft het een vrije tijdsbesteding. Het is geen werk. We blijven gefascineerd door de steen, de vorm, de imperfecties. De diepere laag van het proces blijft aanwezig. De masterclasses en lezingen die we geven, zijn geen verplichtingen, maar een kans om je te verdiepen in de theorie, om je technische vaardigheden te verbreden en om je eigen, unieke stem te vinden in steen. Het is een voortdurende reis.

Dus, de volgende keer dat je na een lange dag op de bank ploft, bedenk dan dat het niet de fysieke inspanning is die je moe maakt, maar het gebrek aan controle, plezier en rust in die inspanning. De volgende keer dat je diep in de steen zit en de tijd vergeet, weet dan dat je je brein aan het herprogrammeren bent. En de volgende keer dat je je afvraagt of het de moeite waard is om naar het atelier te komen, onthoud dan dat je niet alleen een steen komt bewerken, maar dat je je mentale gezondheid een enorme boost geeft. Het is een paradox die je leven verandert.