Waarom de mooiste vormen ontstaan als je de controle loslaat

We leven in een tijdperk van de ‘controle-illusie’. We hebben apps die ons vertellen hoeveel stappen we moeten zetten, algoritmes die voorspellen welke muziek we leuk vinden en navigatiesystemen die ons op de minuut nauwkeurig vertellen wanneer we aankomen. Hierdoor zijn we gewend geraakt aan het idee dat we het eindresultaat van bijna alles in de hand kunnen hebben, zolang we maar hard genoeg plannen of de juiste data invoeren. Maar als je het atelier aan de Kenauweg binnenstapt, vraag ik je om die controle bij de deur achter te laten. Want in de wereld van de steen is het ‘niet-weten’ je allerhoogste goed.

Ik zie het vaak aan de gezichten van nieuwe cursisten. Er is een soort lichte paniek als ik ze vraag om gewoon te beginnen zonder vastomlijnd plan. “Maar wat wordt het dan?” vragen ze. “Dat weet ik nog niet,” antwoord ik dan met een glimlach, “en dat is precies de bedoeling.” Die overgave aan de onzekerheid is waar de echte magie begint. Het is de plek waar de ratio stopt en je diepste wezen het overneemt.

De tiran van het eindresultaat

Wanneer we vastklampen aan een beeld van hoe iets ‘moet’ worden, maken we onszelf eigenlijk een gevangene van ons eigen brein. De ratio is een tiran; hij wil veiligheid, symmetrie en herkenbaarheid. Als je met een plaatje van een perfecte vogel in je hoofd aan een stuk speksteen begint, ben je constant aan het vergelijken. “Lijkt het er al op? Is dit wel goed?” Elke afwijking voelt als een fout, en elke onverwachte ader in de steen wordt een obstakel.

Maar de meest interessante vormen, die beelden waar je naar blijft kijken omdat ze lijken te ademen, ontstaan juist wanneer die tiran even op vakantie is. In de kunstfilosofie wordt dit proces vaak omschreven als emergentie: het ontstaan van grotere patronen en vormen uit eenvoudige interacties, zonder dat er een centraal plan achter zit. Je handen reageren op de weerstand van de steen, je ogen volgen een kleurverandering in het marmer, en langzaam — heel langzaam — begint er een vorm te verschijnen die je zelf nooit had kunnen bedenken.

Voor mijn ADHD-brein is dit de ultieme vrijheid. De wereld buiten vraagt constant om structuur en resultaten, maar in het niet-weten mag ik dwalen. Het is als wandelen in een bos zonder pad; je vindt de mooiste plekjes juist omdat je niet weet waar je heen gaat. De expertise van Alex en mij zit hem dan ook niet in het vertellen wat je moet maken, maar in het bieden van de bedding waarin jij durft te verdwalen.

De psychologie van de overgave

Er zit een diepe, therapeutische kracht in het loslaten van de controle. De psycholoog Carl Jung sprak vaak over het ‘onbewuste’ dat via creativiteit naar buiten komt. Wanneer we de ratio loslaten, geven we ons onderbewustzijn de ruimte om te spreken. Die vorm die onder je handen ontstaat — die vreemde curve, die onverwachte holte — vertelt vaak een verhaal over hoe jij je op dat moment voelt, zonder dat je daar woorden voor hoeft te vinden.

Het is een proces van radicale acceptatie. Je accepteert wat de steen je geeft, en je accepteert wat er uit jouw handen komt. In ons atelier noemen we dat ook wel de transitie van ‘maken’ naar ‘laten ontstaan’. Dat vraagt om een soort nederigheid tegenover de materie. Je bent niet de baas over de steen, je bent de partner.

Onderzoek naar creatieve processen toont aan dat mensen die deze staat van ‘niet-weten’ kunnen verdragen — wat ook wel negative capability wordt genoemd, een term van de dichter John Keats — vaak tot veel originelere oplossingen komen. Je traint je brein om comfortabel te zijn met onzekerheid. En laten we eerlijk zijn: is dat niet precies wat we in het dagelijks leven ook zo hard nodig hebben? De veerkracht om mee te bewegen met de barsten die het leven ons soms presenteert?

De bruisendheid van de ontdekking

Wat dit proces zo onvergetelijk maakt, is de bruisende energie van het moment waarop de vorm zichzelf onthult. Het is die seconde in het atelier waarin een cursist ineens stopt met raspen, het beeld een kwartslag draait en zegt: “Wacht eens even… zie je dat ook?” Het is de verwondering over je eigen vermogen om iets te scheppen dat groter is dan je eigen logica.

Die momenten zijn de kersen op de taart. Ze geven een soort wezenlijk contact met de wereld om je heen. Je voelt je verbonden met de natuurlijke wetten van vorm en evenwicht. Of je nu werkt aan een grote torso in het atelier of thuis met een van onze DIY-pakketten een klein abstract object maakt; de ervaring van het ‘niet-weten’ is universeel. Het haalt de haast uit je systeem en brengt je terug naar de kern van het zijn.

De wijsheid van de handen

Ik zeg vaak: je handen zijn veel wijzer dan je hoofd. Je hoofd is gevuld met de meningen van anderen, met de regels van school en met de ‘moetjes’ van je omgeving. Maar je handen hebben een direct contact met je systeem. Als je durft te vertrouwen op de wijsheid van je handen, zul je zien dat ze vormen maken die veel eerlijker en krachtiger zijn dan wat je hoofd had kunnen uitdenken.

In mijn eigen werk met albast en marmer laat ik me vaak leiden door de imperfecties. Een scheur in de steen is voor mij geen reden om te stoppen, maar een uitnodiging om een andere weg in te slaan. Het is de vrijheid om te klooien, te experimenteren en te ontdekken dat de mooiste dingen vaak voortkomen uit wat we in eerste instantie als ‘fout’ bestempelden.

Dus, als je merkt dat je vastloopt in de woestenij van je eigen verwachtingen, leg dan de beitel even neer en adem diep in. Kijk naar de steen en vraag niet wat het moet worden, maar vraag wat het wil zijn. Geef jezelf de vrijheid van het niet-weten. Het is de dapperste en mooiste weg die je als mens kunt bewandelen.

Liefs,

Simone

Durf jij de controle los te laten?

Heb je behoefte aan een plek waar je even helemaal niet hoeft te weten waar je uitkomt? In ons atelier in Leiden creëren we de veilige haven waarin jij mag experimenteren en ontdekken. Of je nu kiest voor een van onze workshops op zaterdag of liever thuis de eerste stappen zet met een DIY-pakket; wij dagen je uit om de plannen overboord te gooien en te vertrouwen op je eigen creatieve bron. De mooiste vormen liggen al in de steen op je te wachten. Schrijf je in voor een workshop en laat het ontstaan of vind je eigen weg met een DIY-pakket!